Franciszek Walczak (1912–1945). Przeżył obozy, do domu nie wrócił

Franciszek Walczak był moim pradziadkiem. Urodził się 5 kwietnia 1912 r. w Ostrołęce (woj. mazowieckie) jako syn Walerii zd. Ryczkowskiej i Jana Walczaka. Po ukończeniu szkoły wyjechał do Warszawy do pracy. Tam poznał swoją przyszłą żonę Leokadię zd. Rakowską. Walczakowie doczekali się tylko jednego syna Włodzimierza (ur. 1933 r. – zm. 2011 r.), który był moim dziadkiem.

Franciszek został zatrzymany 18.09.1940 r. w Warszawie i przebywał na Pawiaku, a następnie 22.09.1940 r. został przewieziony i osadzony w obozie koncentracyjnym Oświęcim z numerem obozowym 5478. Zachowane dokumenty wskazują, że 3 grudnia 1941 r. oraz 11 lutego 1942 r. był prześwietlany w obozowym szpitalu. Ponadto od 5 lipca do 12 sierpnia 1944 r. przebywał w obozie Oświęcim-Brzezinka (Kommando Głównego Magazynu Budowlanego). Choć miliony ludzi ginęły w tym okropnym miejscu, Franciszkowi udało się przeżyć ponad cztery lata, do czasu rozpoczęcia tzw. marszów śmierci i ewakuacji więźniów w głąb Rzeszy. Zimą, 18 grudnia 1944 r. przeniesiono go do obozu koncentracyjnego Buchenwald z numerem obozowym 9284, a następnie 29 stycznia 1945 r. do podobozu Buchenwaldu – Westeregeln „Maulwurf”.

Obóz w Buchenwaldzie został wyzwolony w kwietniu 1945 r. przez żołnierzy armii amerykańskiej, a wojna powoli dobiegała końca. Jednak Franciszek nie powrócił do rodzinnej Ostrołęki. Okazało się jednak, że do miasta wrócił sąsiad Walczaków, który razem z Franciszkiem przebywał w obozie w Buchenwaldzie i oświadczył, że Franciszek przeżył obóz i cało wyszli z niego razem, ale Franek zdecydował, że najpierw odnajdzie żonę Leokadię wysłaną na przymusowe roboty w Niemczech (prawdopodobnie w Berlinie) i dopiero wtedy razem z nią wrócą do swojego syna Włodzimierza do Ostrołęki (który podczas wojny był pod opieką dziadków). Los niestety nie był im przychylny … oboje nie wrócili do domu po wojnie, słuch po nich zaginął.

Po wielu latach dotarłam do dokumentu, który zakończył część tej historii. Okazało się, że Franciszek Walczak zginął w skutek wypadku motocyklowego 14 września 1945 r. w Sigmaringen w Niemczech. W jednym z dokumentów widnieje zapis o grobie: cmentarz w Sigmaringen, pole E, grób numer 7.

Karolina Pędzich, prawnuczka Franciszka Walczaka

Uzupełnienie Ostoi Pamięci

Franciszek Walczak jest w bazie Ostoi Pamięci pod numerem BW-SIG-SID-0070. Wpis powstał na podstawie dokumentów gminy Sigmaringendorf (Landkreis Sigmaringen, Badenia-Wirtembergia). Imię zapisano w nich jako „Francziszek”, a datę i miejsce urodzenia jako 4.05.1913, „Ostroika”.¹ Karty obozowe z KL Buchenwald podają dane zgodne z przekazem rodziny: ur. 5.04.1912 w Ostrołęce.² Zapis z niemieckich dokumentów pozostaje w bazie jako zapis źródłowy.

Według dokumentów gminy Franciszek Walczak zmarł w Sigmaringen, a pochowany został na cmentarzu gminnym w sąsiednim Sigmaringendorf. W 1974 r. gmina wpisała jego grób, jako grób pojedynczy, na listę grobów wojennych. W rubryce „krewni” zapisano wtedy, że nie są znani.³ Groby wojenne mają w Niemczech prawo do trwałego spoczynku (Gräbergesetz). Oznaczenie z dokumentu IPN („cmentarz w Sigmaringen, pole E, grób nr 7”) może dotyczyć tego samego grobu w Sigmaringendorf – nie jest to jeszcze potwierdzone.

Stan grobu: nieustalony. 9 listopada 2026 r. zapytałem gminę Sigmaringendorf o obecny stan grobu. Odpowiedź uzupełnię w tym miejscu.