KZ Leonberg — obóz w tunelu Engelberg (1944–1945)

Tunel, który stał się fabryką

Tunel Engelberg koło Leonbergu zbudowano w latach 1935–1938 jako pierwszy tunel niemieckiej Reichsautobahn: dwie nawy o długości 300 m, szerokości 10 m i wysokości 8,5 m. W marcu 1944 roku przejęła go firma Messerschmitt AG z Augsburga i przebudowała na dwupoziomową halę fabryczną o 12 000 m² powierzchni produkcyjnej i magazynowej. Chodziło o rozproszoną, podziemną produkcję, której nie mogły przerwać alianckie naloty.¹²

Od lipca 1944 roku w tunelu — pod nazwą „Presswerk Leonberg”, oddział Messerschmitt AG — składano skrzydła do odrzutowego myśliwca Me 262. Jedno skrzydło składało się z 38 podzespołów i 1956 części; wymagało 5510 otworów i 22 240 nitów. Montaż odbywał się w 45 krokach na owalnym przenośniku, a przejście jednego skrzydła przez linię trwało 61 godzin.³⁴

Obóz przy Seestraße

Od wiosny 1944 do kwietnia 1945 roku przy górnej Seestraße działał prowadzony przez SS podobóz (Außenlager) KZ Natzweiler w Alzacji. Pierwsi więźniowie przybyli pod koniec kwietnia 1944 roku. „Stary obóz” tworzyły drewniane baraki blisko tunelu; od grudnia 1944 roku dobudowano „nowy obóz” — sześć dwukondygnacyjnych, płaskich budynków murowanych.⁵⁶⁷

Więźniowie przyjeżdżali w wagonach towarowych na stary dworzec towarowy, zwykle po przejściu przez większe obozy, i byli pędzeni ulicami Bahnhofstraße i Seestraße do obozu. Pracowali na zmianę po 12 godzin, siedem dni w tygodniu: zmiana dzienna od 6:00 do 18:00, nocna od 18:00 do 6:00. Na jedną zmianę przypadało od 1200 do 1500 więźniów. 15 września 1944 roku Messerschmitt zażądał od SS 470 robotników wykwalifikowanych i 1550 niewykwalifikowanych.⁸⁹

W ciągu roku przez obóz przeszło około 5000 mężczyzn z 24 krajów Europy; najwięcej naraz — około 3000 — pod koniec stycznia 1945 roku. Największą grupę stanowili Polacy (30%), dalej więźniowie ze Związku Radzieckiego (23%), Włosi (13%), Francuzi (7%), Niemcy i Austriacy (7%), Węgrzy (6%) i więźniowie z krajów bałkańskich (6%).¹⁰¹¹

Warunki, choroby, śmierć

Toalet i kanalizacji nie dokończono — ścieki z latryn płynęły otwartym rowem wzdłuż Seestraße. W grudniu 1944 roku w obozie wybuchły tyfus i czerwonka. Wyżywienie stanowiła ciepła woda z brukwią lub kapustą oraz herbata z chlebem i margaryną. Od jesieni 1944 roku więźniów niezdolnych do pracy odsyłano do tak zwanych obozów umierania (Sterbelager) — Vaihingen/Enz, Bergen-Belsen, Dachau.¹²¹³¹⁴

W samym Leonbergu zmarło 389 więźniów; w najgorszym okresie umierało do 50 mężczyzn tygodniowo. Zmarłych grzebano w masowym grobie na wzgórzu Blosenberg. Liczba zmarłych w obozach, do których więźniów odesłano, w transportach i w marszach ewakuacyjnych jest znacznie wyższa i nie jest dokładnie znana.¹⁵¹⁶¹⁷

Koniec obozu

W kwietniu 1945 roku, wobec zbliżania się wojsk alianckich, maszyny wywieziono z tunelu, a obóz rozwiązano w połowie miesiąca. Tuż przed wyzwoleniem miasta przez wojska francuskie około 2700 pozostałych więźniów „ewakuowano” w kierunku Bawarii — w marszu, który Gedenkstätte określa jako marsz śmierci. Drewniane baraki starego obozu miejscowy policjant spalił jeszcze przed nadejściem aliantów z obawy przed epidemią.¹⁸¹⁹²⁰

Groby

W 1946 roku z inicjatywy francuskiej komendantury wojskowej na Blosenbergu stanął monumentalny betonowy krzyż. W 1953 roku szczątki z masowego grobu przeniesiono do zbiorowej mogiły na Starym Cmentarzu przy Seestraße (Alter Friedhof). Spoczywa tam 337 więźniów; 16 zmarłych skremowano i pochowano w 1944 roku na Pragfriedhof w Stuttgarcie, a 36 ekshumowano i przeniesiono na Waldfriedhof w Monachium albo do krajów pochodzenia (24 Włochów, 10 Francuzów, 2 Holendrów). Dopiero w 1962 roku mogiła otrzymała napis — dwie kamienne płyty bez nazwisk; tablicę z nazwiskami wszystkich pochowanych tu więźniów umieszczono w kwietniu 2015 roku.²¹

Miejsce pamięci

Od 1948 roku w ocalałych budynkach obozowych mieści się Samariterstift; z okazji jego 50-lecia, 17 czerwca 1998 roku, za domem przy Seestraße 74 — w miejscu dawnego baraku odwszalni — odsłonięto kamień pamięci. Zaproszenie byłych więźniów na tę rocznicę stało się początkiem badań Eberharda Röhma, a w marcu 1999 roku powstała KZ-Gedenkstätteninitiative Leonberg e.V.²²²³

W październiku 2001 roku otwarto „Weg der Erinnerung” — drogę pamięci z sześcioma tablicami informacyjnymi prowadzącą od dworca przez Stary Cmentarz, Samariterstift, kościół na Blosenbergu i teren obozu do tunelu i pomnika na Blosenbergu. 8 maja 2005 roku, w 60. rocznicę kapitulacji III Rzeszy, przed zachodnim portalem tunelu odsłonięto Ścianę Nazwisk (Namenswand): 15 stalowych płyt o łącznej długości 25 m z wyciętymi laserowo nazwiskami 2892 więźniów obozu oraz 16 więźniów Gestapo i robotników przymusowych. Obok stoi „Dom Tysiąca Nazwisk” Johannesa Karesa z nazwiskami 987 więźniów, którzy przybyli z Flossenbürga 16 marca 1945 roku — nazwiska wybiła ręcznie młodzież podczas obozu w maju 2013 roku.²⁴

Na Ścianie Nazwisk znajduje się także tablica w języku polskim. Jej treść brzmi:²⁵

Nie mieli imion i nazwisk, byli tylko numerami: ponad 3000 mężczyzn z 24 państw Europy, wywiezieni przez faszystów, wydani na pastwę SS w obozie koncentracyjnym w Leonbergu, 1944/45 zmuszeni przez firmę Messerschmitt do pracy przy produkcji myśliwca Me 262, pracowali dwanaście godzin na dobę, siedem dni w tygodniu. W obozie koncentracyjnym w Leonbergu zmarło 398 więźniów, w obozach śmierci i w marszach śmierci znacznie więcej.

W samym tunelu działa miejsce dokumentacji z wystawą: dokumenty, zdjęcia, mapy oraz rekonstrukcja skrzydła Me 262. Gedenkstätte jest otwarta w niedziele od marca do października w godzinach 14–17 (wejście przy Seestraße 123, 71229 Leonberg); prowadzi ją KZ-Gedenkstätte Leonberg e.V., która co roku oprowadza kilkadziesiąt klas szkolnych.²⁶²⁷²⁸

Leonberg w dokumentacji Ostoi Pamięci

Osoby z dokumentacji Ostoi Pamięci, których pochówek jest przypisany do Leonbergu, są wymienione niżej na tej stronie. Każda karta osoby podaje źródło zapisu; informacje o losach więźniów przed śmiercią trafiają na karty tylko na podstawie dokumentów.

Literatura

Podstawowe opracowania o obozie wydały miasto Leonberg i KZ-Gedenkstätteninitiative Leonberg e.V.; pełny wykaz prowadzi biblioteka Gedenkstätte.^{29303132333435}