Polacy na cmentarzu głównym w Bochum — Hauptfriedhof Freigrafendamm

Cmentarz główny w Bochum — Hauptfriedhof, w starszych tekstach nazywany też Zentralfriedhof — leży w dzielnicy Altenbochum, między Immanuel-Kant-Straße a Freigrafendamm. Założono go w latach 1929–1932, a budynki ceremonialne powstały w latach 1935–1941. Spośród 6283 ofiar wojny pochowanych w 28 miejscach w Bochum ponad połowa — 3426 — leży właśnie tutaj: żołnierze, ofiary nalotów, a także jeńcy i robotnicy przymusowi z wielu krajów Europy. Według Volksbundu jest wśród nich 78 obywateli Polski.¹

Praca przymusowa w Bochum

W czasie wojny w zakładach przemysłowych Bochum pracowali robotnicy przymusowi i jeńcy, w większości z Europy Wschodniej. Volksbund pisze o nich krótko: musieli wykonywać najcięższą pracę, często przy nieludzkim traktowaniu. Latem 1944 roku w mieście powstały trzy podobozy KZ Buchenwald. Od wiosny 1943 roku Bochum przeżyło około 150 dużych nalotów; najcięższy, 4 listopada 1944 roku, zabił około 1300 osób. 10 kwietnia 1945 roku miasto zajęli Amerykanie.²

Według materiałów Ruhr-Universität Bochum na cmentarzu głównym pochowano 1720 robotnic i robotników przymusowych. Przy głównym wejściu stoi pulpit z księgą nazwisk.³

Pole 34 i pole 19 A

Polacy spoczywają przede wszystkim w dwóch kwaterach „ofiar wojny różnych narodowości”. Na polu 34 leży według miasta 422 zmarłych, w tym 58 Polaków. Groby ułożone są w dziesięciu rzędach. Kamienny pulpit trzyma księgę ze stali nierdzewnej z nazwiskami zmarłych, a na końcu ścieżki stoi pomnik z motywem drutu kolczastego i napisem:⁴

GEDENKET DER HIER RUHENDEN KRIEGSTOTEN FREMDER VÖLKER, DIE, GEFANGEN UND VERSCHLEPPT, IN UNSEREM LANDE STARBEN — Pamiętajcie o spoczywających tu ofiarach wojny z obcych narodów, które, uwięzione i uprowadzone, zmarły w naszym kraju.⁵

Na polu 19 A spoczywa 458 zmarłych, w tym 16 Polaków. Tu również stoi pulpit z księgą nazwisk, a na płycie napis: „HIER RUHEN ANGEHÖRIGE FREMDER VÖLKER; OPFER EINES SINNLOSEN KRIEGES. SIE MAHNEN ZUM FRIEDEN.” — Tu spoczywają członkowie obcych narodów, ofiary bezsensownej wojny. Wzywają do pokoju.⁶

Volksbund liczy inaczej, ale dochodzi do tej samej sumy: na polu robotników przymusowych podaje 62 Polaków, a w zbiorowej mogile 617 ofiar wojny — 16 Polaków; razem 78.⁷

78 nazwisk

W 2002 roku Stadtarchiv Bochum wydało księgę pamięci ofiar pracy przymusowej pochowanych na cmentarzu głównym. Rozdział „Bürger aus Polen” — obywatele z Polski — zawiera 78 nazwisk: 70 robotnic i robotników cywilnych oraz 8 więźniów obozu koncentracyjnego Buchenwald. 58 osób leży na polu 34, 16 na polu 19 A, a 4 w części honorowej cmentarza. Ta sama liczba 78 pojawia się w danych Volksbundu.⁸

Zmarli w latach 1942–1945, najwięcej w ostatnich miesiącach wojny. Siedemnaście osób zmarło już po jej zakończeniu, między majem a październikiem 1945 roku. Najmłodsza, Danosława Pilarzek, urodziła się w listopadzie 1942 roku i przeżyła pięć miesięcy. Najstarszy, Gottlieb Tieslau, urodził się w 1866 roku. Wśród zmarłych jest siedem kobiet, w tym dwie osiemnastoletnie dziewczyny.⁹

Bochum w dokumentacji Ostoi Pamięci

Do bazy Ostoi Pamięci wpisałem 76 z 78 osób z księgi. Przy każdej sprawdziłem w Arolsen Archives, czy dokumenty potwierdzają polską narodowość: najczęściej jest to lista ITS „S.K. Bochum – Polish” albo czerwona adnotacja „Polen” na akcie zgonu. Na karcie każdej osoby jest odnośnik do tego dokumentu, z sygnaturą i numerem. Przy sześciu osobach dokumenty sobie przeczą — piszę o tym na ich kartach. Dwóch osób nie wpisałem: przy Janie Ludefie dokumenty Arolsen podają narodowość radziecką, a sprawa Theophila Kranarka wymaga jeszcze sprawdzenia.¹⁰¹¹

Nazwiska podaję tak, jak zapisano je w niemieckich dokumentach — często w zniekształconej pisowni. Pinezka cmentarza na mapie wskazuje na razie jego położenie, nie samo pole 34.

• Adamczik Felix, 1922–1944
• Adamszik Felix, 1922–1944
• Bankowski Johann, 1925–1945
• Bartz Witold, 1908–1945
• Bialas Josef, 1913–1945
• Biegalski Stanislaus, 1914–1943
• Biernad Stanislaus, 1923–1945
• Bogumil Tadeus, zm. 1945
• Boratyn Eva, 1870–1945
• Braciejewski Josef, 1923–1945
• Breczinski Thomas, 1890–1945
• Brudkiewicz Stanislaus, zm. 1945
• Chonicki Stanislaus, 1926–1943
• Dobcznski Kasimir, 1904–1945
• Drodsdovski Richard, 1922–1945
• Durszewicz Roman, 1893–1945
• Filipowski Franz, 1922–1945
• Florczak Antonie, 1888–1944
• Freigang Bruno, 1920–1945
• Gackowski Peter, 1913–1945
• Hulaszczy Michael, 1903–1945
• Joswiak Jean, 1917–1945
• Jurkowski Stanislaus, 1922–1944
• Kalinowski Anton, 1902–1945
• Kaminska Stanislawa, 1898–1944
• Karostil Roman, 1921–1945
• Knyj Waslaw, 1893–1945
• Kobus Boleslaw, 1901–1944
• Koralewski Julian, 1915–1942
• Korpal Josef, 1894–1944
• Kotecki Stefan, 1916–1944
• Krawczak Michael, 1908–1943
• Kusmitzki Badenusch, zm. 1945
• Lenska Jusefa, 1927–1945
• Lepeski Stanislaus, 1922–1945
• Leszcynski Leo, 1909–1944
• Lutczak Oleska, 1903–1944
• Maritschka Theodor, 1912–1945
• Marscalek Michael, 1921–1942
• Najden Michael, 1873–1945
• Oliver Sonja, 1926–1945
• Paluszek Franz, 1872–1945
• Paluszek Franziska, 1880–1945
• Paluszek Smigiel Stanislaus, zm. 1944
• Pasgkiewicz Zeslaw, 1907–1943
• Pepera Edward, 1927–1945
• Pilarzek Danoslawa, 1942–1943
• Podvysocki Thadeus, zm. 1945
• Ptasinski Josef, 1887–1944
• Radom Wladislaus, 1889–1944
• Ratschenko Ivan, 1904–1945
• Ribak Wladislaus, 1917–1945
• Samojlow Wloszimierz, 1905–1943
• Schulz Josef, 1916–1945
• Sischk Hinnich, 1914–1945
• Siuda Josef, 1911–1945
• Skuzok Johann, 1900–1945
• Sokulski Franz, zm. 1945
• Stanczik Wladislaus, 1906–1944
• Stempniewski Johann, 1894–1944
• Sucholski Edmund, 1914–1943
• Sulikowski Franz, 1921–1944
• Synakiewicz Alex, 1910–1945
• Szewczuk Franz, 1921–1945
• Tarczinski Jean, 1921–1945
• Tieslau Gottlieb, 1866–1943
• Turchon Wladyslaw, zm. 1945
• Warda Stanislaus, 1911–1944
• Warnielo Anton, 1910–1945
• Wawer Johann, 1925–1945
• Witaschek Marion, 1905–1945
• Wlodarczyk Stanislaus, 1899–1945
• Woznisko Franz, 1903–1944
• Wziatek Jan, 1915–1944
• Zukowski Ludwig, 1891–1943
• Zulowski Alex, zm. 1945

Jeśli wśród tych osób jest ktoś z Twojej rodziny albo znasz losy któregoś z nich, napisz do mnie.