KZ Neckargartach — obóz „Steinbock” w Heilbronnie (1944–1945)

To kolejny tekst z serii o obozach koncentracyjnych w Badenii-Wirtembergii, w których cierpieli i umierali polscy więźniowie. Podobnie jak KZ Leonberg, obóz w Neckargartach należał do sieci podobozów KZ Natzweiler w Alzacji i powstał z tego samego powodu: w ostatnim roku wojny przemysł zbrojeniowy III Rzeszy chował się pod ziemię, a budować miały go ręce więźniów.

Obóz przy Böllinger Straße

Gdy latem 1944 roku wojska alianckie posuwały się przez Francję, SS przenosiło więźniów z podobozów w Alzacji i Lotaryngii w głąb Rzeszy. Sztolnie kopalń soli między Heilbronnem a Bad Friedrichshall dawały ochronę przed nalotami — tam miała powstać podziemna produkcja zbrojeniowa. Na skraju Neckargartach, przy Böllinger Straße w stronę Bad Wimpfen, obok boiska sportowego, powstał obóz o oficjalnej nazwie „SS-Arbeitslager Steinbock”, podporządkowany KZ Natzweiler. Arkusz Stadtarchiv Heilbronn podaje jako datę założenia sierpień 1944 roku, tablica na cmentarzu obozowym — wrzesień 1944 roku.¹²

Obóz miał około 150 na 100 metrów. Otaczał go podwójny lub potrójny płot z drutu kolczastego z czterema wieżami wartowniczymi. Więźniowie mieszkali w pięciu barakach, w każdym ponad 200 ludzi na trzypiętrowych pryczach. Do tego latryna, stodoła służąca za kostnicę, baraki: umywalnia, izba chorych i administracja, oraz kuchnia polowa. Obóz zaprojektowano dla około 1100 więźniów.³⁴

Więźniowie

We wrześniu 1944 roku przybyło około 500 więźniów, głównie z podobozu Markirch (dziś Sainte-Marie-aux-Mines). Później dotarło kilkuset kolejnych z Longwy w Lotaryngii, z Wesserling-Urbis i z Deutsch-Oth (Audun-le-Tiche). Według relacji starszego obozu (Lagerältester) Karla G. przybył on z transportem około 1200 więźniów do pustego obozu, w którym brakowało przede wszystkim urządzeń sanitarnych. Więźniami byli więźniowie polityczni i kryminalni, homoseksualiści, prześladowani z powodów religijnych oraz Żydzi. Większość stanowili robotnicy, rzemieślnicy i rolnicy, ale byli wśród nich także nauczyciele, lekarze, profesorowie i były poseł do Reichstagu. W obozie pracował polski lekarz-więzień.⁵⁶

Na przełomie 1944 i 1945 roku obóz pilnowało 80 esesmanów i 20 żołnierzy Luftwaffe; wielu esesmanów było bardzo młodych i pochodziło z Rumunii jako tzw. Volksdeutsche. Kierownikiem obozu był SS-Oberscharführer Johannes Gillberg, stolarz spod Duisburga. Porządku w obozie pilnowało około 20 kapo oraz starsi obozu i bloków.⁷

Sztolnie i gruzy miasta

Więźniowie najpierw rozbudowywali sztolnie soli na zakłady zbrojeniowe i drążyli do nich nowe wejścia. Pobudka była o 4:30, na apel wychodzili boso, w drewniakach, a pracowali pod ziemią. W południe przywożono ciężarówką 125 g chleba, 10 g margaryny i mały kawałek sera — o ile nie było alarmu lotniczego; wieczorem zupa z brukwi. Tak opisał to więzień Maurice Basiez.⁸⁹¹⁰

4 grudnia 1944 roku Heilbronn przeżył największy nalot w swojej historii. Od tego dnia więźniowie z Neckargartach odgruzowywali miasto, rozbrajali niewybuchy, wydobywali spod gruzów ciała zabitych mieszkańców i grzebali je na cmentarzu honorowym „Köpfer”. Ciężko chorych więźniów odsyłano do obozu w Vaihingen an der Enz, który SS nazywało „obozem wypoczynkowym”, a który w rzeczywistości był obozem umierania.¹¹¹²

Zmarli

Od września 1944 do marca 1945 roku urząd stanu cywilnego zarejestrował 191 zgonów więźniów obozu: 67 Polaków, 48 Włochów, 35 Rosjan, 27 Jugosłowian, 8 Niemców z Rzeszy i 6 Francuzów. Zmarli mieli od 19 do 53 lat. Polacy byli najliczniejszą grupą zmarłych — ponad co trzecia ofiara obozu pochodziła z Polski.¹³

Na śmierć składały się głód, praca ponad siły, tyfus i przemoc SS. W styczniu 1945 roku w Heilbronnie kapo zatłukł więźnia; współwięźniowie przynieśli wieczorem jego ciało do obozu. Zmarłych grzebano w masowym grobie powyżej obozu. Tablica na cmentarzu mówi o 246 zmarłych różnych narodowości, którzy tam spoczywają — więcej, niż zarejestrował urząd stanu cywilnego. Miasto Heilbronn szacuje dziś liczbę ofiar obozu na ponad 300.^14151617

Marsz do Dachau

Między 28 marca a 1 kwietnia 1945 roku — Niedzielą Wielkanocną — SS rozwiązało obóz i popędziło więźniów pieszo do Dachau. Przed wymarszem spalono dokumenty i zastrzelono co najmniej dwóch więźniów. Samochodów już nie było — więźniowie sami ciągnęli kuchnię polową i wozy z bagażem SS. W tym samym czasie ewakuowano obóz w Kochendorf i kolumny szły prawdopodobnie razem. Według Stadtarchiv część więźniów wywieziono do Dachau pociągiem.¹⁸¹⁹

Trasa prowadziła przez Weinsberg, który kolumna minęła w Wielki Piątek, przez Löwenstein, Ellwangen i Nördlingen. W Böckingen kierujący transportem zatłukł kolbą karabinu siedmiu więźniów i wrzucił ich ciała do leja po bombie na boisku. W Löwenstein, gdzie kolumna nocowała 31 marca, rano leżało trzech zmarłych; pięciu mężczyzn pochowano tam we wspólnym dole na cmentarzu. Do Dachau dotarło niewielu. Wiadomo o pięciu więźniach z Neckargartach, którzy doczekali końca wojny. Kilka dni po wymarszu do Neckargartach weszli Amerykanie.²⁰

Tablica na cmentarzu podaje, że więźniów wywieziono „w nieznanym kierunku na wschód” i że o ich losie „nic nie wiadomo”. Materiały Stadtarchiv Heilbronn opisują drogę marszu na podstawie relacji świadków.²¹²²

KZ-Friedhof Neckargartach

Już w 1946 roku mieszkańcy Neckargartach z własnej inicjatywy urządzili na miejscu masowego grobu mały cmentarz i postawili na nim pomnik — „we wspólnej, bezinteresownej pracy”, jak głosi tablica. Na pomniku są dwa napisy: niemiecki „Sie starben kurz vor ihrer Befreiung” (Zmarli tuż przed wyzwoleniem) oraz drugi, cyrylicą. Grób jest pod opieką miasta i jest wpisany do rejestru zabytków.²³²⁴²⁵

Obok pomnika stoi metalowa tablica z nazwiskami: „Von den im Konzentrationslager Neckargartach verstorbenen Häftlingen sind folgende Namen bekannt” — z obozu w Neckargartach znane są nazwiska następujących zmarłych więźniów. Polskie nazwiska są na niej zapisane tak jak w dokumentach niemieckich: Jan Adach, Adam Borsym, Jan Czachorowski, Stefan Gibas, Czeslaw Kucharski, Wladislaus Libera, Bronislav Mianowski, Stanislaus Nadolski, Eugenius Zagorski — i wiele innych.²⁶

Co roku 1 kwietnia, w rocznicę rozwiązania obozu, nadburmistrz Heilbronnu składa wieniec na cmentarzu. 1 kwietnia 2026 roku, w 81. rocznicę rozwiązania obozu, nadburmistrz Harry Mergel otworzył nowe miejsce pamięci i nauki. Składa się ono z trzech stacji: terenu dawnego obozu „Steinbock” przy Böllinger Straße — gdzie po barakach nie został ślad, a dziś stoją zakłady — schodów oraz cmentarza na wzgórzu. Czerwone oznaczenia na ziemi z symbolicznym drutem kolczastym pokazują zarys baraków; jest model dotykowy, a ściany ze stali kortenowskiej mają kody QR prowadzące do nowej strony internetowej o obozie. Podstawą dzisiejszej wiedzy o obozie są badania dr. Heinza Risela. Opiekę nad pamięcią o obozie sprawuje także Initiative Gedenkstätte KZ Heilbronn-Neckargartach, należąca do związku miejsc pamięci dawnego kompleksu Natzweiler.^27282930

Neckargartach w dokumentacji Ostoi Pamięci

Na KZ-Friedhof Neckargartach byłem 12 lipca 2020 roku; wszystkie zdjęcia w tym tekście pochodzą z tej wizyty. W dokumentacji Ostoi Pamięci jest 55 obywateli polskich, których miejscem pochówku jest ten cmentarz. Urząd stanu cywilnego zarejestrował 67 zmarłych Polaków — różnica wymaga dalszego sprawdzenia w dokumentach. Nazwiska podaję w zapisie z bazy Ostoi; każda karta osoby podaje źródło zapisu.

• Adach Jan, 1898–1945
• Borsym Adam, 1896–1945
• Bucon Josef, 1901–1944
• Bury Ludwig, 1921–1945
• Czachorowski Jan, 1921–1945
• Galena Alex, 1918–1945
• Gepka Alex, 1921–1945
• Gibas Stefan, 1920–1944
• Glyszczynski Jan, 1902–1944
• Gocski Heinrich, 1894–1944
• Jakobaz Jakob, 1891–1944
• Kaczmarczik Jan, 1895–1945
• Kornus Leon, 1909–1945
• Krzystofik Josef, 1886–?
• Kucharski Czeslaw, 1909–1944
• Kusiak Josef, ?–1945
• Kuslik Wladimir, 1910–1945
• Kwarziak Franz, 1915–1945
• Latawa Michael, 1909–1945
• Libera Wladislaus, 1898–1945
• Lipka Leon, 1913–1945
• Litwiniuk Nikolai, 1908–1945
• Lobodzinski Franz, 1912–1945
• Malinowsky Joh., 1912–1945
• Marczak Stanislaus, 1909–1945
• Mianowski Bronislav, 1903–1945
• Mileszkiewicz Thomas, 1899–1945
• Mitko Anton, 1914–1945
• Mysior Stanislaus, 1897–1945
• Nadolski Stanislaus, 1893–1944
• Obroslak Franz, 1896–1945
• Olszewski Emil, 1921–1944
• Pawlowski Boleslaw, 1896–1945
• Pietruszko Peter, 1918–1945
• Plucinski Eugenius, 1905–1944
• Podgorski Johann, 1908–1945
• Podlasek Michael, 1922–1945
• Pryhinski Mich., 1896–1945
• Richal Franz, 1897–1944
• Sikora Johann, 1909–1945
• Sinda Adam, 1912–1944
• Skalski Wladislau, 1891–1944
• Slepke Luc, 1907–1945
• Sliwinski Valentin, 1904–1944
• Slowikowski Stefan, 1898–1944
• Stecik Nikolai, 1908–1945
• Suszinski Antonio, 1926–1945
• Weinberger Maksim, 1904–1945
• Wieliczko Stanisl., 1901–1944
• Wienkowski Jan, 1896–1945
• Wodo Roman, 1906–1945
• Wojciechowski Josef, 1914–1945
• Zagorski Eugenius, 1904–1945
• Zalywski Wladislaw, 1902–1945
• Zawitorski Jan, 1922–1945

Jeśli wśród tych osób jest ktoś z Twojej rodziny albo znasz losy któregoś z więźniów, napisz do mnie.