Niepozorne miejsce przy leśnej drodze

Współczesna droga prowadząca przez las Hasenbühl nie zdradza swojej wojennej historii. Po lewej stronie, przy ogrodzeniu strzelnicy, ustawiono tablice informacyjne poświęcone zakładowi znanemu jako Waldwerk Hasenbühl. Nie tworzą one osobnej ścieżki edukacyjnej. Stoją bezpośrednio przy ogrodzeniu obiektu, w miejscu, obok którego można przejechać, nie zauważając ich historycznego znaczenia.

Tablice przedstawiają archiwalne fotografie, zdjęcia rozpoznania lotniczego oraz opis końcowego montażu samolotów odrzutowych Messerschmitt Me 262. Waldwerk było częścią rozproszonego niemieckiego systemu produkcji lotniczej, rozwijanego w warunkach narastających alianckich bombardowań.

Waldwerk Hasenbühl

W ostatnim roku wojny w lesie Hasenbühl funkcjonował zamaskowany zakład, w którym prowadzono końcowy montaż samolotów Me 262. Położenie wśród drzew oraz zastosowane maskowanie miały utrudnić wykrycie obiektu przez alianckie lotnictwo.

Niedaleko znajdował się wojskowy port lotniczy Hessental. Zakład i lotnisko tworzyły powiązane zaplecze niemieckiego przemysłu lotniczego. Nie oznacza to jednak, że każda grupa pracująca przy lotnisku była bezpośrednio zatrudniona przy montażu samolotów. W przypadku więźniów KZ Hessental źródła potwierdzają przede wszystkim ciężkie roboty przy utrzymaniu infrastruktury.

Podobóz koncentracyjny Hessental

W październiku 1944 roku w Hessental utworzono podobóz KL Natzweiler-Struthof. W ciągu kilku miesięcy osadzono w nim około 800 więźniów. Według ustaleń KZ-Gedenkstätte Hessental byli to niemal wyłącznie polscy Żydzi.

Wielu z nich wcześniej przebywało w obozach pracy w Radomiu i jego okolicach. Po ewakuacji tych obozów zostali deportowani do Auschwitz. Tam wyselekcjonowano osoby uznane za zdolne do pracy, które następnie skierowano przez Vaihingen/Enz do Hessental.

Potwierdzony zakres pracy więźniów

Źródła nie potwierdzają, aby więźniowie KZ Hessental bezpośrednio montowali samoloty Me 262 w Waldwerk. Potwierdzona jest natomiast ich praca przy lotnisku i jego zapleczu, które funkcjonowało w otoczeniu produkcji zbrojeniowej.

Więźniów wykorzystywano między innymi do:

• usuwania szkód po alianckich bombardowaniach,
• prac naprawczych i konserwacyjnych na lotnisku Hessental,
• robót przy torach kolejowych,
• prac w lesie i przy robotach ziemnych,
• pracy na rzecz miejscowych przedsiębiorstw, rolników i miasta Schwäbisch Hall.

Była to praca wykonywana pod przymusem, w warunkach niedożywienia, chorób i przemocy. Więźniowie byli kierowani do miejsc pracy w kolumnach, pod strażą. Ich praca służyła utrzymaniu infrastruktury wojskowej i gospodarczej regionu.

Głód, epidemia i śmierć

W obozie panowały skrajnie ciężkie warunki. Więźniowie cierpieli z powodu systematycznego niedożywienia, złych warunków sanitarnych, chorób oraz brutalności strażników. W lutym 1945 roku wybuchła epidemia tyfusu.

W KZ Hessental zmarło co najmniej 182 więźniów. Zmarłych grzebano na cmentarzu żydowskim w Steinbach. 5 kwietnia 1945 roku SS rozpoczęło ewakuację obozu. Więźniów zmuszono do marszu w kierunku Dachau-Allach. Wielu z nich nie przeżyło drogi.

Dlaczego Hasenbühl jest ważne dla Ostoi Pamięci?

Ostoja Pamięci dokumentuje nie tylko groby, lecz również miejsca związane z losem obywateli Polski na terenie Niemiec. Hasenbühl i Hessental pokazują dwa elementy tej samej historii: niemiecki przemysł wojenny oraz system niewolniczej pracy, który zapewniał mu zaplecze.

W przypadku tego miejsca należy zachować precyzję. Waldwerk było zakładem końcowego montażu Me 262. Więźniowie KZ Hessental pracowali przede wszystkim przy lotnisku i innych zadaniach infrastrukturalnych. Nie ma podstaw, aby przedstawiać ich jako monterów samolotów. Ich udział w funkcjonowaniu wojennego zaplecza pozostaje jednak faktem historycznym.

Tablice stojące dziś przy ogrodzeniu strzelnicy przypominają o tej historii.