Prywatny projekt dokumentacyjny

Ostoja Pamięci

Dokumentacja polskich grobów i miejsc pamięci w Niemczech z okresu II wojny światowej i pierwszych lat powojennych.

Piotr Kentnowski · autor projektu

Dokumentacja
Archiwa i źródła historyczne
Weryfikacja
Dane urzędowe i dokumentacja terenowa
Pomoc rodzinom
Poszukiwanie miejsc spoczynku bliskich
Ochrona miejsc pochówku

Podstawy prawne ochrony polskich grobów wojennych w Niemczech

Poniżej przedstawiono trzy ważne akty dotyczące ochrony i zachowania grobów oraz współpracy polsko-niemieckiej. Przy konkretnej sprawie należy ustalić status grobu i właściwy organ, uwzględniając również przepisy danego landu i regulamin cmentarza.

Opracowanie sprawdzono w źródłach urzędowych:

Dokument 01

Niemiecka ustawa o zachowaniu grobów ofiar wojny i przemocy totalitarnej (Gräbergesetz)

Ustawa z 1 lipca 1965 r. · GräbG

Gesetz über die Erhaltung der Gräber der Opfer von Krieg und Gewaltherrschaft

Gräbergesetz określa kategorie grobów objętych ochroną w Niemczech oraz zasady ich zachowania. Zakres wynika z § 1, a wyjątki wskazuje § 16. Przy ocenie konkretnego pochówku trzeba uwzględnić okoliczności śmierci i warunki ustawowe.

  • Trwałe zachowanie — § 2Groby objęte ustawą mają być zachowane trwale. Przeniesienie grobu wymaga zgody właściwego organu landu (§ 6).
  • Ewidencja i utrzymanie — §§ 5 i 12Obowiązki ustalania, ewidencjonowania i zachowania grobów spoczywają na landach. Wykonują je organy właściwe według prawa danego landu.
  • Informacja — § 5 ust. 2Osobie, która wykaże uzasadniony interes, należy udzielić informacji, czy na określonej nieruchomości znajduje się grób objęty ustawą.
  • Finansowanie — § 10Ustawa reguluje udział federacji w pokrywaniu kosztów. Nie oznacza to automatycznego finansowania każdej inicjatywy upamiętniającej.

Podstawa: Gräbergesetz, §§ 1–2, 5–6, 10, 12 i 16.

Tekst ustawy w Gesetze im Internet (otwiera się w nowej karcie) Ustawa GräbG — PDF projektu (otwiera się w nowej karcie)
Dokument 02

Traktat polsko-niemiecki o dobrym sąsiedztwie i przyjaznej współpracy

Podpisany: 17 czerwca 1991 r., Bonn · Wszedł w życie: 16 stycznia 1992 r.

Traktat między Rzecząpospolitą Polską a Republiką Federalną Niemiec o dobrym sąsiedztwie i przyjaznej współpracy

Bezpośrednio grobom poświęcony jest art. 32 traktatu. Art. 28 dotyczy szerszej ochrony dziedzictwa kulturowego, zabytków oraz miejsc i dóbr kultury związanych z historią drugiej strony.

  • Polskie groby w Niemczech — art. 32 ust. 1Niemcy deklarują poszanowanie polskich grobów i umożliwienie opieki nad nimi. Groby polskich ofiar wojen i tyranii podlegają ochronie prawa niemieckiego oraz mają być zachowane i pielęgnowane.
  • Niemieckie groby w Polsce — art. 32 ust. 2Analogiczne postanowienie odnosi się do niemieckich grobów w Polsce, z uwzględnieniem ochrony przewidzianej prawem polskim.
  • Współpraca — art. 32 ust. 3Oba państwa wspierają współpracę właściwych organizacji i instytucji oraz umożliwiają im ewidencjonowanie, porządkowanie i opiekę nad grobami.

Podstawa: Dz.U. z 1992 r. nr 14, poz. 56, art. 28 i 32.

Publikacja urzędowa traktatu — ELI (otwiera się w nowej karcie) Traktat z 1991 r. — PDF projektu (otwiera się w nowej karcie)
Dokument 03

Umowa polsko-niemiecka o grobach ofiar wojen i przemocy totalitarnej

Podpisana: 8 grudnia 2003 r., Warszawa · Weszła w życie: 19 stycznia 2005 r.

Umowa między Rządem Rzeczypospolitej Polskiej a Rządem Republiki Federalnej Niemiec o grobach ofiar wojen i przemocy totalitarnej

Umowa rozwija postanowienia art. 32 traktatu. Obejmuje polskie miejsca spoczynku w Niemczech i niemieckie w Polsce, w zakresie określonym w jej art. 1 i 2. Dotyczy ofiar wojen oraz przemocy totalitarnej; po stronie polskiej uwzględnia także wskazane w art. 2 kategorie osób zmarłych w następstwie wojny w latach 1945–1949.

  • Dokumentacja i pochówek — art. 1Umowa reguluje ustalanie i dokumentowanie miejsc spoczynku, ich ewidencję, urządzenie, ochronę i utrzymanie, a także ekshumację oraz ponowny pochówek.
  • Ochrona i dostęp — art. 3 oraz art. 4 ust. 1Przewiduje ochronę prawną państwa położenia grobu, ochronę istniejących i odnajdywanych grobów, dostęp do nich oraz prawo wiecznego spoczynku.
  • Polskie groby w Niemczech — art. 4 ust. 3Rząd RFN gwarantuje na własny koszt utrzymanie, renowację i pielęgnowanie polskich grobów i cmentarzy wojennych określonych w art. 2 umowy, znajdujących się na terytorium Niemiec.

Podstawa: M.P. z 2005 r. nr 55, poz. 749, art. 1–4.

Publikacja urzędowa umowy — ELI (otwiera się w nowej karcie) Umowa z 2003 r. — PDF projektu (otwiera się w nowej karcie)

Jak skorzystać z tych informacji?

  1. Przygotuj dokumentację. Zbierz dane osoby, dokument potwierdzający pochówek, nazwę cmentarza i znaną lokalizację grobu.
  2. Poproś o ustalenie statusu. Zapytaj administrację cmentarza lub urząd, czy grób jest ujęty w wykazie grobów chronionych, jaka jest podstawa jego ochrony i kto odpowiada za utrzymanie.
  3. Zachowaj odpowiedź urzędu. Jeśli dokumenty są sprzeczne albo grób nie jest ujęty w wykazie, poproś o pisemne wyjaśnienie i wskazanie właściwego organu.

Opisy są skróconym omówieniem przepisów. Do oceny konkretnej sprawy potrzebne są dokumenty i stanowisko właściwej instytucji. Przyciski „PDF projektu” prowadzą do dotychczasowych kopii udostępnionych przez Ostoję Pamięci; obok znajdują się odsyłacze do tekstu ustawy i urzędowych publikacji umów.