Założenia
Projekt „Ostoja Pamięci" przedstawia poniższe postulaty w związku z obowiązkiem ochrony miejsc pochówku oraz godnego upamiętnienia polskich ofiar II wojny światowej na terytorium Niemiec, w tym osób cywilnych, przymusowo pracujących Polaków oraz dzieci.
Celem postulatów jest wzmocnienie mechanizmów prawnych i instytucjonalnych, które ograniczą ryzyko likwidacji miejsc pochówku, zapewnią przejrzystość decyzji administracyjnych oraz umożliwią trwałe i czytelne upamiętnienie ofiar.
Postulat 1. Uznanie obywateli II RP za ofiary wojny
Postulujemy uznanie za ofiary II wojny światowej wszystkich osób posiadających obywatelstwo II Rzeczypospolitej Polskiej, które w latach 1939–1945 przebywały na terytorium III Rzeszy lub na terenach przez nią kontrolowanych i poniosły śmierć bądź zmarły w tym okresie – niezależnie od statusu (cywilnego lub przymusowego).
Uznanie to powinno mieć charakter państwowy i stanowić podstawę do działań ochronnych i upamiętniających.
Postulat 2. Obowiązek upamiętnienia w miejscu zlikwidowanego grobu
Postulujemy wprowadzenie obowiązku trwałego i czytelnego upamiętnienia w przypadku likwidacji grobu polskiej ofiary II wojny światowej. Podmiot odpowiedzialny (zarządca cmentarza, gmina lub inna instytucja) powinien — na własny koszt — zapewnić symboliczne oznaczenie miejsca.
Rekomendowany minimalny zakres informacji na tablicy:
- imię i nazwisko, jeśli są znane
- data śmierci oraz — jeśli możliwe — pierwotny numer kwatery
- informacja, że był to grób polskiej ofiary II wojny światowej
W przypadku braku możliwości oznaczenia w miejscu pierwotnym, upamiętnienie powinno zostać umieszczone w przestrzeni ogólnodostępnej na cmentarzu.
Postulat 3. Publiczne rejestry zlikwidowanych grobów
Postulujemy utworzenie publicznie dostępnych rejestrów online dotyczących zlikwidowanych grobów polskich ofiar II wojny światowej, wraz z informacją o lokalizacji pierwotnego miejsca pochówku.
Rejestry powinny być uzupełniane o trwałe oznaczenia na cmentarzach, na przykład tablice zbiorcze, oraz narzędzia ułatwiające dostęp do informacji — np. kody QR odsyłające do kart lokalizacji.
Postulat 4. Ochrona istniejących polskich grobów z lat 1939–1945
Postulujemy wzmocnienie ochrony istniejących grobów polskich ofiar z lat 1939–1945 — zarówno wojennych, jak i cywilnych — oraz wprowadzenie standardów postępowania w sytuacji ryzyka likwidacji: wczesne ostrzeganie, dokumentacja, konsultacje z właściwymi instytucjami.
Postulat 5. Ułatwienia dla rodzin w zakresie upamiętniania
Postulujemy stworzenie uproszczonej procedury umożliwiającej rodzinom oraz opiekunom:
- ustawienie tablicy pamiątkowej lub symbolicznego oznaczenia
- prowadzenie opieki porządkowej i pielęgnacyjnej
- uzyskanie informacji o zasadach regulaminowych cmentarza
W sytuacjach, w których upamiętnienie jest finansowane przez rodziny, rekomendujemy wsparcie informacyjne i instytucjonalne ze strony właściwych organów.
Postulat 6. Powołanie polsko-niemieckiego zespołu roboczego
Postulujemy utworzenie stałego polsko-niemieckiego zespołu roboczego, którego zadaniem będzie:
- koordynacja wymiany informacji
- konsultacje merytoryczne i historyczne
- opracowanie standardów postępowania
- reagowanie na przypadki likwidacji grobów lub zagrożeń dla miejsc pamięci
Postulat 7. Obowiązkowy mechanizm konsultacyjny z udziałem konsulatów RP
Postulujemy wprowadzenie obowiązku formalnych konsultacji z właściwym konsulatem RP przed podjęciem decyzji o likwidacji grobu polskiej ofiary z lat 1939–1945.
Samo poinformowanie strony polskiej nie jest wystarczające — mechanizm powinien umożliwiać realny udział w procedurze i czas na reakcję.