Pforzheim: praca przymusowa 1939–1945 i pamięć o ofiarach
Zgłoszenia: Kontakt | Twoja historia
W latach 1939–1945 Pforzheim było częścią systemu nazistowskiej pracy przymusowej (Zwangsarbeit). Materiały Miasta Pforzheim omawiają skalę zjawiska, grupy ofiar oraz formy upamiętnienia na Brötzinger Friedhof.
Skala zjawiska i kontekst lokalny
W Pforzheim pracę przymusową wykonywało kilka tysięcy osób, przy czym źródło miejskie zastrzega brak możliwości ustalenia precyzyjnej liczby. Zjawisko obejmowało wiele sektorów: od przedsiębiorstw także pracujących na potrzeby wojenne, przez rzemiosło i rolnictwo, po gospodarstwa domowe i instytucje kościelne. W materiale podkreślono również udział administracji miejskiej w korzystaniu z pracy przymusowej oraz w organizacji zakwaterowania w barakach, m.in. w rejonach Eutinger Tal i Brötzinger Tal.
W szerszym kontekście instytucjonalnym (źródła federalne) praca przymusowa była zjawiskiem masowym w całej III Rzeszy; wskazuje się, że w samych Niemczech (Reich) dotyczyła ponad 13 milionów osób.
Ofiary, pochodzenie, śmierć i ślady na cmentarzach
W opracowaniu miejskim wskazano, że najliczniejsze grupy robotników przymusowych stanowili ludzie z ZSRR i Polski. Podkreślono też, że zgodnie z nazistowską ideologią rasistowską osoby te były traktowane szczególnie brutalnie, co wiązano z wysoką śmiertelnością. Drugą co do wielkości grupą byli deportowani z Francji.
Materiał opisuje udokumentowany epizod z 1944 r.: deportację ponad 600 mężczyzn z miejscowości La Bresse i okolic w Wogezach, kierowanych następnie do pracy w różnych zakładach w warunkach określanych jako nieludzkie.
Źródło miejskie informuje również o zgonach robotników przymusowych wynikających z chorób, wypadków i przemocy związanych z warunkami życia i pracy. Wśród ofiar nalotu z 23 lutego 1945 r. miało być m.in. 27 francuskich robotników przymusowych. Na cmentarzu Brötzinger Friedhof opisano pole grobowe obejmujące 32 groby osób przymusowo zatrudnionych oraz dzieci kobiet skierowanych do pracy przymusowej (zgony w latach 1943–1946). Osobny materiał miejski dotyczący 23 lutego 1945 r. wskazuje, że nalot pochłonął – według powojennej oceny urzędu statystycznego z 1948 r. – ponad 17 600 ofiar (dokładna liczba pozostaje nieznana).
Pamięć instytucjonalna: od ciszy powojennej do aktualizacji badań i nowych stel (2023)
Materiały miejskie pokazują zmianę podejścia do tematu pracy przymusowej w Niemczech: od wieloletniego niedostatku badań i zainteresowania publicznego do stopniowej intensyfikacji prac od lat 80. XX w. oraz kolejnych impulsów związanych z debatą odszkodowawczą i powstaniem Fundacji „Erinnerung, Verantwortung, Zukunft” (EVZ).
Szczególnie istotna jest informacja o aktualizacji ustaleń. Wskazano, że wcześniejsze upamiętnienie operowało liczbą „70” osób, natomiast nowsze ustalenia – prezentowane na nowej steli – mówią o ok. 5 000 osobach z Polski i byłego ZSRR na obszarze Pforzheim. Komunikat prasowy miasta z 16.11.2023 r. opisuje odsłonięcie dwóch nowych stel informacyjno-pamiątkowych na Brötzinger Friedhof, akcentując zarówno funkcję upamiętniającą, jak i edukacyjną (w tym odsyłacz do materiałów online).
Nota metodologiczna: Tekst stanowi opracowanie informacyjne przygotowane na podstawie wskazanych źródeł instytucjonalnych (materiały Miasta Pforzheim oraz instytucji federalnych i fundacji). Dane liczbowe przytoczono zgodnie z tymi źródłami; w miejscach, gdzie źródła wskazują brak pełnych ustaleń, zachowano to zastrzeżenie.
Źródła:
Ponad 6000 zidentyfikowanych miejsc pochówku. Projekt dokumentacyjny "Ostoja Pamieci".
Dokumentacja i ochrona miejsc pochówku polskich ofiar II wojny światowej na terenie Niemiec
Polskie groby wojenne w Niemczech
Patronat honorowy:
© Ostoja Pamięci 2025