Zakończenie kwerendy archiwalnej w Badenii-Wirtembergii

Kwerenda archiwalna prowadzona w ramach projektu Ostoja Pamięci na terenie Badenii-Wirtembergii została na obecnym etapie zakończona. Oznacza to zamknięcie ważnej fazy prac źródłowych w tym kraju związkowym i przejście do kolejnego etapu, którym będzie potwierdzanie stanu grobów w korespondencji z urzędami oraz podczas wyjazdów terenowych.

Na dziś roboczy zasób dotyczący Badenii-Wirtembergii obejmuje 6342 ofiary. Już sama ta liczba pokazuje skalę zagadnienia i potwierdza, że dokumentowanie polskich grobów wojennych w Niemczech wymaga długofalowej, cierpliwej i systematycznej pracy. Zakończenie kwerendy archiwalnej nie oznacza więc końca badań, lecz zmianę ich charakteru: od etapu wyszukiwania i porządkowania danych archiwalnych do etapu ich praktycznej weryfikacji.

Zakończona kwerenda pozwoliła zgromadzić szeroki materiał archiwalny dotyczący polskich ofiar wojny oraz miejsc ich pochówku na terenie Badenii-Wirtembergii. W obecnym zestawieniu 4293 groby figurują jako chronione w rozumieniu przepisów o grobach wojennych, 1797 jako niechronione, a 255 jako wykreślone z ewidencji. Oznacza to odpowiednio 68%, 28% oraz 4% całego roboczego zasobu.

Już same te proporcje pokazują, że obraz polskich miejsc pochówku jest niejednorodny. Znacząca część grobów pozostaje poza ochroną albo została z ewidencji usunięta, co z punktu widzenia pamięci historycznej i dalszych badań ma duże znaczenie. Dane archiwalne pozwalają uchwycić skalę problemu, ale nie dają jeszcze pełnej odpowiedzi na pytanie, ile z tych grobów rzeczywiście istnieje do dziś. Zapis urzędowy i stan rzeczywisty nie zawsze są bowiem tożsame.

Do tej pory opracowano 1094 groby, co stanowi 17,25% całego obecnego zasobu dotyczącego Badenii-Wirtembergii. W tej grupie potwierdzono istnienie 550 grobów, natomiast 544 przypadki dotyczą grobów zlikwidowanych. Oznacza to, że wśród dotąd opracowanych miejsc pochówku 50,27% nadal istnieje, a 49,73% już nie przetrwało.

To jeden z najważniejszych wniosków płynących z dotychczasowych prac. Skala likwidacji okazuje się bardzo duża, a proporcje między grobami zachowanymi i niezachowanymi są niemal równe. Pokazuje to jasno, że sama obecność ofiary w dokumentacji archiwalnej nie może być utożsamiana z faktycznym istnieniem grobu. Każdy przypadek wymaga osobnej weryfikacji, a rzeczywisty stan zachowania miejsc pochówku można ustalić dopiero poprzez kontakt z administracją lokalną lub sprawdzenie w terenie.

Powiat Freudenstadt: wysłałem zapytania o stan polskich grobów ofiar wojny

Równolegle do porządkowania wyników zakończonej kwerendy rozpocząłem korespondencję z urzędami w powiecie Freudenstadt (Landkreis Freudenstadt), prosząc o potwierdzenie, czy wskazane w dokumentach archiwalnych groby polskich obywateli – ofiar wojny – istnieją do dziś, a jeśli tak, gdzie dokładnie znajdują się na cmentarzach. Chodzi przede wszystkim o możliwie precyzyjne ustalenie lokalizacji, czyli części cmentarza, kwatery, rzędu, numeru grobu albo planu.

Zapytania kieruję do burmistrzów oraz właściwych komórek urzędowych, takich jak Friedhofsverwaltung, Standesamt i Bestattungswesen. Celem tej korespondencji jest uzyskanie jednoznacznej informacji urzędowej, która pozwala realnie zaplanować wyjazd terenowy. Po potwierdzeniu przez urząd wiadomo bowiem nie tylko, czy w dane miejsce warto jechać, ale także od której części cmentarza należy rozpocząć poszukiwania, zamiast prowadzić je bez żadnego punktu odniesienia.

W tej turze korespondencja kierowana jest do jednostek właściwych administracyjnie dla miejscowości i części miejscowości pojawiających się w zestawieniach archiwalnych. Dotyczy to między innymi następujących miast i gmin: Freudenstadt, w tym także Igelsberg i Wittlensweiler, Dornstetten z częścią Aach, Loßburg z miejscowością 24-Höfe, Horb am Neckar, w tym również Altheim i Mühlen, Baiersbronn wraz z Klosterreichenbach, Seewald z Hochdorf, Eutingen im Gäu z Weitingen, Empfingen z Wiesenstetten, a także Schopfloch, Wörnersberg oraz Alpirsbach z Reutin.

Równolegle porządkuję listy nazwisk i przypisuję je do właściwych gmin oraz miast, tak aby każde pismo dotyczyło konkretnych osób i konkretnej lokalizacji. W odpowiedziach urzędów oczekuję przede wszystkim potwierdzenia istnienia grobów, wskazania ich dokładnej lokalizacji na cmentarzu oraz informacji o ewentualnych likwidacjach lub zmianach, jeśli dane miejsce pochówku nie zachowało się do dziś.

Kolejny etap prac

Dalsze działania będą teraz koncentrować się przede wszystkim na kierowaniu pism do gmin i miast z prośbą o potwierdzenie stanu grobów oraz, w razie potrzeby, na wyjazdach terenowych. To właśnie ten etap pozwoli stopniowo oddzielić dane archiwalne od stanu rzeczywistego i budować coraz pełniejszy oraz bardziej wiarygodny obraz polskich miejsc pochówku.

Na razie nie został jeszcze ustalony kolejny land, w którym prowadzone będą dalsze, szersze badania. Będzie to ściśle powiązane zarówno z kierowanymi do projektu zapytaniami, jak i z bieżącą decyzją o wyborze konkretnych miejscowości do opracowania. W praktyce oznacza to, że dalsze działania mogą wynikać albo z potrzeb zgłaszanych przez rodziny i osoby poszukujące informacji, albo z sukcesywnego opracowywania wybranych lokalizacji, także w sposób bardziej doraźny.

Istotnym czynnikiem pozostaje również kwestia formalna. To, który z polskich konsulatów na terenie Niemiec udzieli mi upoważnienia do kompleksowego badania stanu polskich grobów wojennych w swoim okręgu, będzie miało bezpośredni wpływ na kierunek kolejnych etapów projektu. Od tego zależy bowiem możliwość prowadzenia szerszych i uporządkowanych badań także poza Badenią-Wirtembergią.

To jednak nie zmienia faktu, że prace będą kontynuowane. Niezależnie od wyboru kolejnego obszaru badawczego i dalszych decyzji formalnych, priorytetem pozostaje dziś weryfikacja już ustalonych miejsc pochówku, potwierdzanie ich stanu oraz możliwie dokładne dokumentowanie ich lokalizacji.

Nota metodologiczna

Przedstawione dane mają charakter roboczy i wynikają z zakończonej kwerendy archiwalnej prowadzonej na terenie Badenii-Wirtembergii oraz z dotychczasowego opracowania zgromadzonego materiału. Statystyki dotyczące stanu grobów odnoszą się wyłącznie do części zasobu już opracowanej i będą uzupełniane w miarę napływu odpowiedzi z urzędów oraz prowadzenia dalszej weryfikacji terenowej.

Zakończenie kwerendy archiwalnej w Badenii-Wirtembergii i przejście do kolejnego etapu prac

Dokumentacja polskich miejsc pochówku z okresu II wojny światowej w Niemczech.

Polskie groby w Niemczech